Aşil tendiniti, bacağın arkasındaki baldır kaslarını topuk kemiğine bağlayan doku bandı olan Aşil tendonunun aşırı kullanımından kaynaklanan bir rahatsızlıktır. Aşil tendiniti ayak bileğinin ve topuğun arkasında yürüme, koşma gibi aktivitelerle ortaya çıkan ağrılı ve günlük hayatı kısıtlayıcı bir durumdur. Aşil tendiniti, en sık koşucularda olmak üzere tüm sporcularda görülebilir.
Aşil tendiniti tedavisi istirahat, fizik tedavi ve destekleyici ayakkabı kullanımını içerir. Aşil tendiniti vakalarının daha ciddi olanları, cerrahi onarım gerektirebilecek tendon yırtılmalarına (kopmalara) yol açabilir.
Aşil tendiniti nedir?
Aşil tendonu vücuttaki en büyük tendondur. Baldır kaslarını topuk kemiğine bağlar ve yürürken, koşarken, merdiven çıkarken, zıplarken ve ayak parmaklarının ucunda dururken kullanılır. Aşil tendonu koşma ve zıplamadan kaynaklanan büyük streslere dayanabilse de aşırı kullanımla ilişkili bir durum olan tendinite de yatkındır.
Tendinit tendon dokusunun fazla zorlanmasından kaynaklanan enflamasyonu, yani ödem, şişme ve iltihabı tanımlayan tıbbi terimdir. Tendon zamanla kronik hasar sonucu mikroskobik dejenerasyona uğrar ve hastanın şikayetlerinde artışa neden olur. Aşil tendiniti iki farklı şekilde görülebilir: Noninsersiyonel Aşil tendiniti (topuk kemiğinden uzakta) ve insersiyonel (topuk kemiğine yakın) Aşil tendiniti.
Noninsersiyonel Aşil tendiniti
Bağlandığığinden uzakta olan Aşil tendinitinde, tendonun orta kısmındaki lifler (topuğa bağlandığı yerin üstünde) etkilenir. Zamanla lifler parçalanmaya ve küçük yırtıklar oluşmaya başlayabilir. Bu, tendonun şişmesine ve kalınlaşmasına yol açabilir. Topuk kemiğinden uzakta olan tendinit daha çok genç, aktif kişileri, özellikle koşucuları etkiler.
İnsersiyonel Aşil tendiniti
İnsersiyonel Aşil tendiniti, Aşil tendonunun topuk kemiğine yapıştığı noktadaki enflamasyonlu hastalığıdır. Bu rahatsızlığa sahip kişilerde genellikle Aşil tendonunun insersiyonunun (topuk kemiğine yapıştığı nokta) hemen üzerinde hassasiyet ve ağrı olur. Bu hassasiyet ve ağrının nedeni genellikle tendonun iç dokusunda ortaya çıkan dejenerasyon ve insersiyon noktasının hemen üzerinde oluşan bir kemik çıkıntısıdır. Bu rahatsızlık retrokalkaneal bursit ve Haglund deformitesi olarak bilinen topuk kemiğinin kemiksel büyümesi ile birlikte ortaya çıkabilir. Haglund deformitesi çoğunlukla yüksek topuklu ayakkabı giyen kadınlarda görülür. Bu konu Haglund sendromu başlığı altında daha ayrıntılı anlatılmıştır.
Aşil tendiniti kimlerde görülür?
Aşil tendiniti başta koşucular olmak üzere tüm sporcuları etkileyebilir. Bazen spor yapmayan ama hareketli bir hayat yaşayan aktif insanlarda da görülebilir. Hastaların yaşı genellikle 30-60 arasındadır.
Yaş ilerledikçe Aşil tendonunun yapısı zayıflar, bu da tendonu yaralanmalara karşı daha hassas hale getirir. Bu durum özellikle tenis, futbol veya basketbol gibi sporları yalnızca hafta sonları yapan orta yaşlı kişilerde yaygındır.
Aşil tendiniti erkeklerde daha sık görülür ve yaşlandıkça daha yaygın hale gelir. Obezite ve gergin baldır kasları da tendon gerginliğini artırabilir.
Aşınmış ayakkabılarla koşmak Aşil tendiniti riskini artırabilir. Tendon ağrısı, sıcak havaya göre soğuk havalarda daha sık görülür ve engebeli arazide koşmak da Aşil tendonunun hasar görmesini kolaylaştırır. Yüksek tansiyonu olan kişilerde de Aşil tendiniti geliştirme riski daha yüksektir.
Aşil tendiniti nedenleri nelerdir?
Aşil tendinitinin başlıca nedeni Aşil tendonunun fazlaca zorlanması, “fazla kullanılmasıdır.” Spor yapan ama spor yapma sıklığını ve yoğunluğunu ani olarak arttıran insanlarda görülmesi sıktır. Özellikle tenis gibi ani duruşlar ve hızlı başlangıçlar içeren sporlar ve dans da Aşil tendinitine yol açabilir. Düztabanlık da zaman zaman Aşil tendiniti sebebidir.
Aşil tendiniti belirtileri nelerdir?
- Aktivite ile kötüleşen ayak topuğunda ağrı
- Ağrının egzersizin ilk başında daha kötü olup egzersize devam ettikçe azalması
- Özellikle sabahları Aşil tendonunda sertlik ve ağrı
- Sporun ertesi günü şiddetli ağrı
- Aşil tendonunda ele gelen kalınlaşma
- Ayak bileğinin arkasında şişlik
- Aşil tendonunda dokunmayla hassasiyet
- Ayak bileği hareket ettirildiğinde gıcırtı sesi veya sürtünme hissi
Aşil tendiniti tanısı nasıl konulur?
Aşil tendinitinin tanısı öncelikle hekim muayenesi sonucunda konulur. Hekim şu belirtileri arayacaktır:
- Aşil tendonu boyunca veya topuğun arkasında şişlik
- Tendonun ortasında ağrı (nonsersiyonel olmayan tendinit)
- Topuğunuzun arkasındaki tendonun alt kısmına yakın kemik çıkıntıları veya ağrı (insersiyonel tendinit)
- Baldırın gerilmesiyle topuk ağrısı
- Ayak bileğinde hareket kısıtlanması – özellikle ayak parmaklarını aşağıya doğru çevirme yeteneğinin azalması
Ortopedist hekim gerekirse röntgen ve manyetik rezonans (MR) görüntüleme incelemeleri isteyebilir. Noninsersiyonel Aşil tendiniti olgularında MR ile tendondaki şişlik vedejenerasyon rahatlıkla görülecektir.
Aşil tendinitinde ayırıcı tanı
Öncelikle Aşil tendinitinin noninsersiyonel mi insersiyonel mi olduğu ayırt edilmelidir. İkisi fizik muayene ve röntgen incelemesiyle kolaylıkla ayırt edilebilir. Aşil tendiniti ile kolayca karışabilen diğer sorunlar yüzeysel kalkaneal bursa veya retrokalkaneal bursa denilen kesecik şeklindeki oluşumların su toplayarak şişmesidir (bursit). Bu iki sorun da fizik muayene ile ayırt edilebilir. Ayrıca ilgili bölümde ayrıntıyla anlatılan os trigonum sendromu da dikkate alınmalıdır.
Aşil tendinitinden nasıl korunulur?
Aşil tendinitini her zaman önlemek mümkün olmasa da, riskinizi azaltmak için önlemler alınabilir.
- Sporcuların aktivite seviyesini kademeli olarak artırmaları gerekir. Bir egzersiz programına yeni başlanıyorsa, yavaşça başlayıp antrenmanın süresini ve yoğunluğunu kademeli olarak artırmak iyi olacaktır.
- Isınma. Yokuş yukarı koşu gibi tendonlara aşırı yük bindiren aktivitelerden kaçınılmalıdır. Zorlu bir aktivitede önce daha yavaş bir tempoda egzersiz yaparak ısınmalı ve belirli bir egzersiz sırasında ağrı hissedirse, durup ve dinlenilmelidir.
- Ayakkabı seçimi önemlidir. Egzersiz yaparken giyilen ayakkabılar topuğa yeterli yastıklama sağlamalı ve Aşil tendonundaki gerginliği azaltmaya yardımcı olmak için sağlam bir kemer desteğine sahip olmalıdır. Aşınmış ayakkabılar giyilmemelidir.
- Her gün esneme egzersizleri yapmak gereklidir. Esnekliği korumak için sabah, egzersizden önce ve egzersizden sonra baldır kaslarını ve Aşil tendonuu esnetmek için zaman ayrılmalıdır. Bu, Aşil tendinitinin tekrarlamasını önlemek için özellikle önemlidir.
- Baldır kaslarını güçlendirmek önemlidir. Güçlü baldır kasları baldırın ve Aşil tendonunun aktivite ve egzersizle karşılaştıkları streslerle daha iyi başa çıkmasını sağlar.
- Çapraz antrenman yapmak iyi olur. Koşma ve zıplama gibi yüksek etkili aktiviteler bisiklete binme ve yüzme gibi düşük etkili aktivitelerle değiştirilebilir.
Aşil tendinitinin tedavisi nedir?
- Ameliyat dışı tedavi
Birçok hastalıkta olduğu gibi Aşil tendinitinde de öncelikle ameliyatsız yöntemleri denemek gerekir. Bunlar aktivite değişikliği, ağrı kesici ilaç kullanımı ve buz uygulaması, basış bozukluğu varsa tabanlık kullanımı ve Aşil tendinitine yönelik egzersizlerdir. Özellikle sporcuların bir süre spora ara vermeleri gerekecektir. Ancak şikayetlerin tamamen geçmesi birkaç ay sürebilir. Erken tedaviyle bile ağrı 3 aydan uzun sürebilir.
- Aktivite değişikliği – Dinlenme. Ağrıyı azaltmanın ilk adımı, ağrıyı kötüleştiren aktiviteleri azaltmak, hatta durdurmaktır. Düzenli olarak yüksek tempolu koşu gibi egzersizlere katılıyorsa, düşük etkili aktivitelere geçmek Aşil tendonundaki stres miktarını azaltacaktır. Bisiklet ve yüzme gibi çapraz antrenman aktiviteleri, aktif kalmaya yardımcı olmak için düşük etkili seçeneklerdir.
- Aşil tendonunun en ağrılı bölgesine buz koymak faydalıdır ve gün boyunca gerektiği kadar yapılabilir. Buz uygulaması bir seferde 20 dakikaya kadar yapılabilir.
- Steroid olmayan anti-inflamatuar ilaçlar. Steroid olmayan antiinflamatuar ilaçlar ağrıyı ve şişliği azaltır. Aşağıda belirtilen fizik tedavi egzersizlerini yapmaya izin verecek kadar ağrıyı azaltmaya yardımcı olabilirler. Ancak, dejenerasyona uğramış tendonun kalınlaşmasını azaltmazlar. Aşil tendonu içine yapılan steroid olan kortizon enjeksiyonlarından ise kesinlikle kaçınılmalıdır. Bu enjeksiyonlar Aşil tendon kopmasına yol açabilirler.
- Fizik Tedavi – Egzersizler. Fizik tedavi Aşil tendinitinin tedavisinde çok faydalıdır. Uygun egzersizler ve esneme hareketleri baldır kaslarını güçlendirmeye ve Aşil tendonundaki stresi azaltmaya yardımcı olurlar.
- Aşil tendinitinde PRP enjeksiyonları belirgin bir rahatlama sağlar.
- Cerrahi tedavi
Aşil tendiniti için cerrahi, yalnızca 6 aylık konservatif tedaviden sonra ağrı düzelmezse düşünülmelidir. Nasıl bir ameliyatın olacağı tendinitin yerine ve tendondaki hasar derecesine bağlıdır.
Cerrahi tedavide debridman adı verilen işlemle hasarlı dokular çıkarılır. Bu ameliyatta tendondaki sağlıksız kısım ve çevresindeki enflamasyonlu doku temizlenir. İkinci seçenek baldır (gastroknemius) kaslarının cerrahi olarak uzatılmasıdır. Kısa ve gergin baldır kasları Aşil tendonuna daha fazla stres yüklediğinden sürekli esnemeye rağmen ayaklarını esnetmekte hala zorluk çeken hastalar için bu işlem faydalıdır.
Aşil tendinitinin ameliyat sonrası dönemi nasıldır?
Ameliyat sonrasında yapılan ameliyatın türüne göre değişen sürelerle mutlaka ayağı ve baldırı içine alan çizme şeklinde bir alçı yapılacak ve hastalar bir süre koltuk değnekleri ile yürüyeceklerdir. Alçı çıkartıldıktan sonra eklem hareket açıklığının yeniden kazanılması için fizik tedavi gerekebilir.
Aşil tendiniti ameliyatından sonra ne zaman spor yapılabilir?
Bu hastanın yaşına ve yapılan ameliyatın türüne bağlı olsa da genellikle ameliyattan 2 ay sonra hastalar düzenli yürüyüşlere başlayabilirler. Spora başlamak 6 ayı bulabilir. Ancak bu arada yüzme gibi ayağa yük bindirmeyen egzersizler rahatlıkla yapılabilir.
Aşil tendiniti tedavi edilmezse ne olur?
Aşil tendiniti tedavi edilmezse hastaların yakınmaları zaman içinde artar ve yürüme gibi sıradan aktiviteler bile çok zorlaşır. Ayrıca hastaların önceden yalnızca yürüme sırasında ortaya çıkan yakınmaları dinlenme sırasında, hatta geceleri uykuda bile ortaya çıkarak hastanın uyku kalitesini bozabilir.
Aşil tendonu ayağın ayak tabanı yönünde hareket ettirilmesini ve bu işlevi nedeniyle yürüme sırasında topuğun yerden kaldırılmasını sağlar. Aşil tendonunun işlevinin bozulması topuğu yerden kaldırarak yürümeyi, koşmayı ve zıplamayı engeller. Aşil tendonunun işlevini yerine getiremediği durumlarda parmak ucunda yürümek mümkün değildir.
En önemlisi, tendonun içindeki dejenerasyon ve doku bozulması devam ederse bir gün çok hafif bir travmayla Aşil tendonu kopabilir. Aşil tendon kopması her zaman ameliyat gerektirir ve iyileşmesi uzun süre alan bir sorundur. Bu nedenle, Aşil tendiniti olan hastaların bu aşamaya gelmeden tedavi olmaları önemlidir
Aşil tendiniti ameliyatı tehlikeli midir, ameliyat risk taşır mı?
Aşil tendinitinde ameliyat gerekliliği oldukça azdır. Ama ameliyat olmak zorunda olan hastalar için çok fazla risk yoktur. Bunlar yumuşak doku ameliyatları olduğu için iyileşmeleri nispeten kolaydır.