Diyabetik ayak ülserlerinin tedavisinde klasik cerrahi ve tıbbi tedavi yöntemlerinin yanı sıra kök hücre uygulamaları gittikçe önem kazanmaktadır. İnsanın kendi dokularından elde edilen kök hücrelerin diğer yöntemlerle iyileşmeyen kronik diyabetik ayak ülserlerinin tedavisinde bilimsel olarak kanıtlanmış yeri vardır.
Kök hücre uygulamalarının diyabetik ayak ülserlerinin hızlı ve düzgün şekilde iyileşmesine katkı sağladığı gösterilmiştir.
Kök hücre nedir?
Rejeneratif tıp, 21. yüzyılın tıpta en ümit veren araştırma alanlarından birisidir. Rejeneratif tıp uygulamaları ile birçok farklı hastalığın tedavisinde insanın kendi dokularından elde edilen hücreler ile yenilenme, hasarlı ve hasta doku ve organların tedavisi hedeflenmektedir. İskelet sisteminin biyolojik yollarla tedavisi açısından günümüzdeki en önemli gelişmelerden birisi kök hücre tedavileridir.
Kök hücreler tüm canlılarda yaygın olarak bulunan özelleşmemiş hücrelerdir. Diğer yandan vücutta yaklaşık 200 farklı tip özelleşmiş hücre vardır. Özelleşmiş hücrelere örnek olarak cilt, kas, kıkırdak, kemik, yağ, karaciğer, böbrek hücreleri gibi farklı organ ve dokuların hücrelerini gösterebiliriz. Özelleşmiş tüm hücrelerin kökeni özelleşmemiş kök hücrelerdir.
Kök hücrelerin en önemli ve onları değerli kılan özelliği, gerektiğinde doku ve organlardaki özelleşmiş hücrelere dönüşme yani özelleşme yeteneğidir. Ayrıca, kök hücreler bölünerek yine kök hücre üretmek üzere çoğalma yeteneğine de sahiptir. Kök hücrelerin vücuttaki görevi dönüşme yeteneği sayesinde dokuların yaşamasını devam ettirmek ve gerektiğinde, yani doku veya bir organ hasar gördüğünde o dokuyu veya organı onarmaktır. Kök hücreler her yaştaki insanda bulunur.
İnsan vücudunda 3 farklı kökenli kök hücre mevcuttur ve bunların farklı dokulara dönüşme yeteneği vardır. İskelet sistemi sorunları için kullanılan kök hücre tipine mezenkimal kök hücre adı verilmektedir ve bu tip kök hücreler kemik, kıkırdak, kas, tendon ve yağ hücrelerine dönüşebilme yeteneğine sahiptir.
Mezenkimal kök hücreler en çok cilt altı yağ dokusunda bulunmaktadır. Ayrıca, daha düşük sayılarda olmak üzere kemik iliğinde de mezenkimal kök hücreler bulunur.
Son yıllarda gittikçe popülerleşen kök hücre tedavileri için uygun dokudan çok sayıda kök hücre elde edilmesi gerekmektedir. Günümüzdeki teknolojik ilerlemeler ile bu mümkün olmuştur. Diğer yandan, kök hücreler hastanın kendi dokularından elde edildiği için vücut tarafından reddedilme veya alerjik reaksiyonlara yol açma olasılığı yoktur.
Vücuttaki dokularda bir hasar oluştuğu zamanlarda kök hücreler hangi doku hasar görmüşse o dokunun gerekli özel hücresine dönüşerek onarımı sağlarlar.
Kök hücre nasıl elde edilir?
Diyabetik ayak ülserleri için uygulanan kök hücreler kemik iliğinden veya cilt altı yağ dokusundan elde edilir.
Kemik iliğinden kök hücre elde etmek için ameliyathane ortamı ve hastanın ağrı hissetmemesi için anestezi gerekir. Bu iş için özel üretilmiş iğneler hastanın leğen kemiğine sokularak kemik iliği kemikten çekilir. Özel tasarlanmış bir cihaz ile alınmış olan kemik iliği işlemden geçirilerek içindeki kök hücreler ayrıştırılır.
Cilt altı yağ dokusundan kök hücre elde etmek için de ameliyathane ortamı ve hastanın ağrı hissetmemesi için çok hafif bir anestezi gerekir. Hastaların karın bölgesinde 3 mm.lik bir kesi ile özel cihazlar kullanılarak bir miktar yağ dokusu alınır. Daha sonra ameliyathanenin içinde bu iş için özel tasarlanmış başka bir cihaz ile alınmış olan yağ dokusu işlemden geçirilerek stromalvasküler fraksiyon adı verilen mikroskopik doku parçacıkları ayrıştırılır. Stromalvasküler fraksiyon kök hücreden çok zengindir. Son aşamada içinde çok sayıda kök hücre içeren stromalvasküler fraksiyonun içinde bulunduğu yağlı bir solüsyon tedavisi amaçlanan ülserlerin çevresine enjekte edilir.
Diyabetik ayak ülseri nedir?
Uzun süredir diyabet hastalığı olan, diyabete bağlı periferik diyabetik nöropati gelişmiş olan hastalar ayaklarını hissetmezler, bu nedenle kolayca yaralarlar ve zaten mevcut diyabete bağlı ciddi dolaşım bozukluğu nedeniyle
- Diyabetik ülserler (yaralar)
- Tekrarlayan ayak enfeksiyonları (mikroplu iltihaplanma)
- Tekrarlayan ve iyileşmeyen enfeksiyon ve yaralar nedeniyle kangren ve sonuçta ampütasyonlar (ayağın veya bacağın ameliyatla kesilmesi)
başta olmak üzere ciddi ve hayatı tehdit eden sorunlar görülür.
Daha önce bir parmağı ampüte edilmiş diyabetik hastanın ayak tabanındaki iyileşmeyen kronik ülser görülmekte.
Diyabetli hastalarda ayak ülserleri görülme sıklığı yaşam boyu yaklaşık %20’dir. Diyabeti kontrol altında olmayan şekeri hep yüksek olan hastalarda bu oran %25’e kadar çıkabilmektedir. Özellikle diyabetik periferik nöropatisi olan ve sigara içen, görme ve böbrek bozukluğu olan hastalarda diyabetik ayak ülseri riski yüksektir.
Bir kez ayak ülseri gelişen hastalarda bu sorunun tekrarlama riski yüksektir. Yaraların iyileşmesi uzun zaman aldığında, enfeksiyon gelişebilir, kemiklere ve eklemlere yayılabilir ve ayak-bacak amputasyonları gerekebilir. Bir diyabetik ayak ülseri başarıyla iyileşse bile, ilk yılda tekrarlama oranı %40, 3 yılda %65’tir.
Diyabetik ayak ülserlerinin klasik tedavisi nedir?
Diyabetik ayak ülserlerinin standart tedavisinde öncelikle
- Kandaki şeker düzeylerinin ağızdan alınan haplar, insülin ve uygun diyet ile ayarlanması
- Yaraların doğru malzemelerle pansumanı
- Ülserli ayaklar için özel ayakkabılar, ortezler ve gerekirse koltuk değneklerinin kullanılması
- Gerekirse enfeksiyonlu dokuların cerrahi yöntemlerle temizlenerek yaradan uzaklaştırılması
- Enfeksiyonlu bölgeden mikrobiyolojik inceleme için bakteri kültürlerinin alınması
- Bakteri kültürünün sonucuna göre uygun antibiyotiğin kullanılması vardır.
Bu tedavilerle 5 ayın sonunda hastaların sadece %50’sinin ayak ülserleri iyileşir. İyileşenlerde de 18 ay içinde ve %50’sinin ayak ülserleri tekrarlar.
Diyabetik ayak ülserlerinde kök hücre uygulaması ne işe yarar?
Mezenkimal kök hücreleri hasarlı dokunun onarılmasına iki ana mekanizma ile yardımcı olurlar.
Birincisi, mezenkimal kök hücreler, hasarlı dokuyu onarmak için doğrudan gerekli olan hücre tipine dönüşür ve bir takım kimyasal maddeler salgılarlar. Salgılanan bu kimyasallar çevrede zaten doğal olarak bulunan kök hücreleri dokunun hasarlı olduğu bölgeye çekerek onların da onarım için gerekli olan hücre tipine dönüşmelerini sağlar.
İkinci olarak kök hücreler yaraların iyileşmesi için gerekli olan ve büyüme faktörü adı verilen kimyasalları salgılayarak yara iyileşmesini hızlandırırlar. Büyüme faktörleri, dokuda yeni kılcal damarların yapımını uyarır, yeni damarlar dokuya daha çok kan, oksijen ve yaranın kapanması için gerekli olan proteinleri yaranın kapanmasını teşvik eder.
Diyabetik ayak ülserlerinde kök hücre uygulaması standart tedavinin yerini almaz, standart tedaviye ek olarak yapılır.
Diyabetik ayak ülserlerinde hangi kök hücre uygulaması daha iyidir?
Diyabetik ayak ülserlerinde hem kemik iliğinden hem de cilt altı yağ dokusundan elde edilen kök hücreler etkilidir.
Ancak, cilt altı yağ dokusunun kolay erişilebilirliği, hemen her insanda bolca bulunması ve cilt altı yağ dokusundan elde edilen kök hücrelerin kemik iliğinden elde edilen kök hücrelere kıyasla çoğalma ve farklılaşma yeteneğinin daha fazla olması nedeniyle yağdan elde edilen mezenkimal kök hücrelerin kullanımı daha yaygındır.
Ayrıca cilt altı yağ dokusundan elde edilen kök hücrelerin cilt hücreleri üretmeleri, dolayısıyla cildin iyileşmesini hızlandıkları bilinmektedir.
Diyabetik ayak ülserlerinde kök hücre uygulaması nasıl yapılır?
Diyabetik ayak ülserlerinde kök hücre uygulaması iki farklı yöntemle yapılır. Bunlardan birincisi bölgesel uygulama, ikincisi de sistemik uygulamadır. Bilimsel çalışmalar her iki yolun da diyabetik ayak ülserlerinin iyileşmesinde etkili olduğunu göstermiştir.
Bölgesel uygulama en yaygın kullanılan yöntemdir. Bu yöntemde kök hücrelerin içinde bulunduğu çözelti yara çevresine enjeksiyon olarak yapılır.
Sistemik uygulamada ise kök hücre çözeltisi diyabetik ayak ülseri bölgesindeki atardamar içine verilerek yaraya ulaşması istenir. Ancak bu uygulamanın bazen sakıncakları görüldüğünden uygulama çoğunlukla bölgesel olarak yapılır.
Sonuç
Bilimsel araştırma bulguları, diyabetik ayak ülserlerinde kök hücre uygulamasının umut verici olduğunu göstermektedir. Kök hücre uygulaması yeni damar oluşumunu desteklemekte, yara iyileşmesinde çok önemli yeri olan büyüme faktörlerinin salgılanmasını sağlamakta, enflamasyonu baskılamakta ve yaraların iyileşmesini hızlandırmaktadır.
Bu sonuçlar kök hücre uygulamasının yara iyileşmesinde etkili olduğunu ve ampütasyon oranlarını azalttığını göstermiştir.