Halluks rijidus (sert ayak başparmağı), ayak başparmağının kökündeki eklem (metatarsofalangeal eklem) sertleştiğinde ortaya çıkar. Ayaktaki en yaygın aşınmaya bağlı rahatsızlıktır ve yürümeyi ağrılı ve zor hale getirebilir. Halluks rigidus genellikle 30 ila 60 yaş arasındaki yetişkinlerde gelişir. Ayak başparmağının yürüme sırasında önemli işlevleri vardır. En önemlisi adım atılırken yukarı doğru bükülerek insanı ileri itmesidir. Halluks rijidus gelişince başparmak hareketlerinde belirgin kıstlanma olur, bu işlev çok ağrılı bir hale gelir ve yürümeyi bozar. Halluks rijidus özellikle dar, sivri burunlu ve yüksek topuklu ayakkabılar giyen kadınlarda sık görülür.
Halluks rijidus nedir?
Halluks rijidus, ayak başparmak hastalıkları içinde halluks valgustan sonra en çok görülen ikinci hastalıktır. Halluks rijidusda ayak başparmağının tarak kemiği ile eklem yaptığı bölgede, çoğunlukla eklemin üstünde ele gelen ağrılı bir kemik çıkıntısı oluşur ve yürüme ile artan ağrı ortaya çıkar. Ayrıca başparmak ekleminin hareketinde belirgin bir kısıtlanma görülür. Ağrı ve kemik çıkıntısı nedeniyle ayakkabı giymeyi zorlaştırarak insan hayatını olumsuz yönde etkiler.
Halluks rijidus kimlerde görülür?
Halluks rijidus 30 yaşından sonra herkeste görülebilse de en sık olarak 50 yaşından sonraki özellikle dar, sivri burunlu ve yüksek topuklu ayakkabılar giyen kadınlarda görülür. Yıllarca bu tür ayakkabılar giyen kadınlarda özellikle kırklı yaşlarda başlayarak ayakkabı kullanımını ve yürümeyi güçleştiren halluks rijidus görülme oranı daha yüksektir.
Ayrıca meslekleri ayakta çalışmayı gerektiren ve arazi koşullarında çok yürüyen insanlarda da görülebilir.
Halluks rijidusun nedenleri nelerdir?
Halluks rijidusta sorun eklem kıkırdağının dejenerasyonundan, yaygın olarak bilinen şekliyle eklemde kireçlenme olmasından kaynaklanır.
Ayak başparmağının kökündeki eklemde (metatarsofalangeal eklem) diğer eklemlerde de olduğu gibi, kemiklerin uçları pürüzsüz eklem kıkırdağıyla kaplıdır. Bu kıkırdak hasar görürse, kemik uçları birbirine sürtünebilir. Daha sonra, başparmağın eklem yaptığı tarak kemiğinin üst kısmında bir kemik mahmuzu (osteofit) veya aşırı büyüme gelişebilir. Bu aşırı büyüme, yürürken parmağın gerektiği kadar bükülmesini engeller. Daha sonraki aşamalarda, tüm kıkırdak aşınır ve eklemde aşınmaya bağlı artroz (kireçlenme) gelişir.
Sivri burunlu ve yüksek topuklu ayakkabılar bu aşınmaya hem sebep olarak hem de aşınmayı hızlandırarak halluks rijidusun oluşmasına yol açabilirler. İleri evre halluks valguslar da halluks rijidus gelişimde rol oynayabilirler.
Halluks rijidusun belirtileri nelerdir?
- Yürüme veya diğer aktiviteler sırasında ayak başparmağı ekleminde ağrı. Bu ağrı genellikle eklemin üst kısmında ortaya çıkar.
- Ayakkabı giymeyi engelleyecek derecede eklem çevresinde şişlik.
- Ayak başparmağının kökündeki eklemde bir çıkıntı gelişmesi.
- Ayak başparmağında hareket kısıtlılığı, sertlik ve yukarı veya aşağı bükememe.
Halluks rijidus tanısı nasıl konulur?
Halluks rijidus tanısı, hastanın öyküsüyle birlikte ortopedist hekimin yapacağı fizik muayene ile konulur. Ortopedist hekimin muayenesi sırasında başparmak ekleminin hareketinin kısıtlanması, eklem üzerindeki kemik çıkıntısı, halluks valgus olup olmaması gibi bulgulara dikkat edilir. Her iki ayağın röntgenleri çekilerek başparmak eklemi değerlendirilir. Şüpheli olgularda eklemdeki kıkırdağı daha ayrıntılı değerlendirmek amacıyla manyetik rezonans (MR) görüntüleme incelemesi de yapılabilir.
Halluks rijidusta ayırıcı tanı
Halluks rijidusun ayırıcı tanısında ilk akla gelmesi gereken diğer tanılar ayak başparmak eklemini sık etkileyen ayak hastalıklarıdır. Bunlar halluks valgus ve ayak başparmak ekleminin gut hastalığıdır.
Halluks rijidusun tedavisi nedir?
- Ameliyat dışı tedavi?
Hastalığın erken dönemlerinde geniş ve topuksuz ayakkabılar giymek, ağrılı bölgeye buz koymak ve ağrı kesici ilaçlar kullanmak hastayı rahatlatabilir. Bazen eklem içine yapılan kortizon enjeksiyonları yakınmaların bir kısmını hafifletebilir ancak artrit sürecini tersine çevirmez.
- Cerrahi tedavi?
Cerrahi olmayan tedavi seçenekleri başarısız olursa, halluks rijidus tedavisi için cerrahi seçenekler mevcuttur.
- Keilektomi (kemik mahmuzunu çıkarma)
Keilektomi veya kemik mahmuzunu çıkarma ameliyatı henüz eklemde belirgin kıkırdak hasarının olmadığı hastalığın erken dönemlerinde eklemin üst ve yan taraflarındaki kemik mahmuzunun tıraşlanması işlemidir.
Keilektomi, ayakkabı sorunlarını giderir ve ağrının geçmesini ve eklemdeki hareket kısıtlanmasının geçmesini sağlar. Ameliyattan sonraki iyileşme dönemi de çok kısadır. Bu ameliyatın en büyük dezavantajı, artroz ilerlerse hastanın gelecekte ikinci bir ameliyata ihtiyaç duyabilmesidir.
- Eklemi dondurma ameliyatı (artrodez)
Hastalığın ileri dönemlerinde en güvenilir ameliyat yöntemi başparmak ekleminin belirli bir pozisyonda dondurularak (artrodez ameliyatı) hareketsiz kılınmasıdır. Bu işlemde hasarlı kıkırdak çıkarılır ve eklemin iki kemiği birbine kaynaması için plak ve vidalarla sabitlenir. Bu prosedür ayak başparmağı eklemindeki kalan tüm hareketi ortadan kaldırır. Artrodez eklemdeki ağrıyı kalıcı olarak ortadan kaldırmada çok güvenilirdir.
Başparmağın dondurulması hastaya sanıldığı kadar rahatsızlık vermez ve bu yöntemle hastaların ağrıları geçer ve çok rahat ve uzun sürelerle yürüyebilirler.
Halluks rijidusun ameliyat sonrası dönemi nasıldır?
Artrodez ameliyatının iyileşme süresi keilektomi ameliyatına göre daha uzundur. Ameliyattan sonra 6 hafta boyunca hastanın topuğuna basarak yürümesi başparmağına yük vermemesi gerekir. 6 hafta sonunda röntgen çekilerek artrodez bölgesinin kaynadığı görüldükten sonra hastanın ayağına tam olarak basmasına izin verilir. Hastanın normal ayakkabılar giyebilmesi yaklaşık 2 ay gerektirir.
Hastanın başparmağına plak ve vidalar kullanılarak yapılmış artrodez ameliyatı sonrası röntgeni.
Halluks rijidus tedavi edilmezse ne olur?
Halluks rijidus tedavi edilmezse genellikle şekil bozukluğu artar, hastaların daha çok, günlük yaşamlarını olumsuz olarak etkileyecek derecede ağrıları olur. Ayakkabı giymek iyice zorlaşır.
Özellikle halluks valgus ile birlikte halluks rijidus da varsa küçük parmaklarda çekiç parmak ve nasırların görülme olasılığı artar. Bu duruma gelindiğinde yalnızca başparmağı değil diğer parmakları da ameliyat etmek gerekir ki, bu da iyileşme sürecini uzatacaktır.
Halluks rijidus ameliyatı tehlikeli midir, ameliyat risk taşır mı?
Her ameliyatta olduğu gibi halluks rijidus ameliyatında da bazı riskler vardır. Bu nedenle hekimin halluks rijidus ameliyatlarında yeterli deneyim ve hastaya en uygun cerrahi teknikler konusunda bilgiye sahip olması önemlidir. Doğru teknikle yapılmamış ameliyatlarda artrodez bölgesinde kaynamama görülebilir. Bu ağrılı ve yürümeyi bozan bir sorundur ve yeniden daha kapsamlı bir ameliyat gerektirir.
Ameliyattan sonra halluks rijidus tekrarlar mı?
En başta hasta için doğru seçilmiş ve doğru uygulanmış bir ameliyat gereklidir. Çok sayıda ameliyat arasından hastanın yaşı, cinsiyeti, sosyal durumu ve ayak röntgenlerinde yapılacak ölçümlere göre uygun cerrahi teknikle yapılmış olan ameliyatlardan sonra halluks rijidus tekrarlamaz. Hastalar daha rahatlıkla ayakkabı giyerler ve daha rahat yürürler.