Yazan: Prof. Dr. Erdem Bagatur
Son değiştirilme tarihi: 02.10.2026
Metatarsalji, ayağın ön kısmında, metatars (ayak tarak) kemiklerinin parmaklarla birleştiği bölgenin altında ortaya çıkan ağrıyı tanımlamak için kullanılan bir terimdir. Ağrı özellikle yürürken, uzun süre ayakta kalındığında veya ayağın ön kısmına yük bindiğinde belirginleşir. Hastalar çoğu zaman ayağının altında taş varmış gibi bir his, yanma, batma veya basmakla artan ağrı tarif ederler.
Metatarsalji nedir?
Metatarsalji, ayağın ön kısmında, metatars (ayak tarak) kemiklerinin parmaklarla eklem yaptığı bölgenin taban tarafında ortaya çıkan ağrıyı tanımlamak için kullanılan bir terimdir. Metatarsalji tek başına belirli bir hastalık değildir. Ayağın ön kısmındaki yük dağılımının bozulması, metatars kemiklerinin yapısal özellikleri, parmak deformiteleri, ayak şekil bozuklukları veya bazı sinir sıkışmaları sonucunda ortaya çıkabilir. Bu nedenle metatarsalji tedavisinde en önemli nokta ağrının nedenini belirlemektir.
Metatarsalji kimlerde görülür?
Metatarsalji her iki cinsiyetten her yaşta insanda görülebilir. Ancak ayağın ön kısmına fazla yük binen veya ayak yapısında yük dağılımını değiştiren özellikleri bulunan kişilerde daha sık ortaya çıkar. Özellikle uzun süre ayakta kalan, çok yürüyen, koşan veya zıplama içeren sporlarla uğraşan kişilerde metatarsalji gelişme riski artabilir. Metatarsalji kadınlarda erkeklere oranla daha sık görülür. Bunun nedenleri arasında özellikle yüksek topuklu ve sivri burunlu ayakkabıların kullanılması da bulunmaktadır. Bunun yanında halluks valgus, çekiç parmak, pes kavus gibi ayak deformiteleri bulunan kişilerde yük dağılımı değişerek metatars başlarında aşırı basınç oluşabilir. Metatars kemiklerinin uzunlukları ve birbirleriyle olan ilişkileri de bazı kişilerde ön ayağın belirli bölgelerine daha fazla yük binmesine neden olabilir. Daha önce ayak veya ayak bileği ameliyatı geçirmiş kişilerde de normal yük dağılımının değişmesine bağlı olarak metatarsalji gelişebilir.
Dolayısıyla metatarsalji belirli bir yaş grubunun hastalığı değildir. Asıl belirleyici olan, ayağın ön kısmına binen yükün miktarı ve bu yükün metatarslar arasında nasıl dağıldığıdır.
Metatarsalji neden olur?
Yürürken vücut ağırlığı ayağın arka kısmından ön kısmına aktarılır. Metatars (tarak) kemikleri ve metatars başları bu yük aktarımının önemli bir bölümünü üstlenir. Ayağın normal mekanik yapısı bozulduğunda veya ön ayağa normalden fazla yük bindiğinde metatars başları altında ağrı ortaya çıkabilir.
Metatarsaljiye yol açabilen nedenlerin başında aşağıdaki ayak sorunları gelir:
- Halluks valgus
- Çekiç parmak ve diğer parmak deformiteleri
- Freiberg hastalığı
- Morton nöroma
- Metatars kemiklerinin uzunluk ve pozisyon farklılıkları
- Pes kavus gibi ayak şekil bozuklukları
- Bazı eklem ve tendon hastalıkları
- Aşırı fiziksel aktivite / tekrarlayan yüklenme
- Uygun olmayan ayakkabılar.
Özellikle halluks valgus ve parmak deformitelerinde ayağın ön kısmındaki yük dağılımı değişebilir. Normalde başparmak tarafından karşılanan yükün bir bölümü diğer metatarslara aktarılabilir. Bunun sonucunda metatars başlarının altında ağrı ve nasırlaşma gelişebilir.
Freiberg hastalığı, çoğunlukla ikinci metatars başını etkileyen, ergenlik çağındaki gençlerde daha sık görülen bir osteokondroz ve osteonekroz tablosudur. Tekrarlayan mekanik yüklenmenin metatars başındaki kanlanmayı bozması sonucunda eklem yüzünde çökme, parçalanma ve ilerleyen dönemde metatarsofalangeal eklemde dejeneratif değişiklikler gelişebilir. Ağrı genellikle metatars başı altında, yük vermekle artan ve eklem hareketleriyle belirginleşen bir karakterdedir. Tanıda basarak çekilen ayak röntgenleri temel olmakla birlikte, erken evrede röntgen normal olabileceğinden klinik şüphe varsa MR incelemesi yararlı olabilir.
Ön ayak ağrısının önemli nedenlerinden biri de Morton nöromasıdır. Ancak Morton nöroması, metatars başlarının aşırı yüklenmesine bağlı klasik metatarsaljiden farklı bir mekanizmaya sahiptir. Morton nöromasında üçüncü ve dördüncü metatarslar arasındaki sinir dokusu etkilenir. Hastalar ön ayakta yanma, batma, elektrik çarpması benzeri ağrı veya parmaklara yayılan uyuşma hissedebilirler. Bu yakınmalar metatarsalji olarak tarif edilebilse de, ağrının nedeni metatars başlarının aşırı yüklenmesinden farklıdır.
Bu nedenle metatarsalji tedavisinde ilk adım ağrının gerçekten metatars başlarından kaynaklanıp kaynaklanmadığının belirlenmesidir.
Halluks valgus ameliyatından sonra metatarsalji
Halluks valgus ameliyatından sonra ayağın ön bölümünde, özellikle ikinci ve üçüncü metatars başları altında ağrı ortaya çıkabilir. Bu duruma transfer metatarsaljisi veya ameliyat sonrası metatarsalji adı verilir. Ameliyat sonrasında ayağın yük dağılımının değişmesi ikinci ve üçüncü metatars başları üzerindeki basıncı artırarak bu ağrılara neden olur.
İnsanlarda ayak parmaklarının uzunluğu açısından kabaca üç model ayak vardır. Birinci modelde başparmak ikinci parmaktan uzundur. İkinci modelde ikinci parmak başparmaktan uzundur. Üçüncü modelde ise başparmak ve ikinci parmak eşit boydadır. Bu üç modelde yalnızca parmakların değil metatarsların uzunlukları da farklıdır. Halluks valgus ameliyatı sırasında özellikle metatarsların kısa olduğu ikinci ve üçüncü model ayakta cerrahi tekniğe bağlı olarak metatarsın daha da kısaltılması, birinci metatarsa binecek olan yüklerin ikinci metatarsa transfer olmasına neden olacağından belirgin metatarsalji olacaktır.
Halluks valgus cerrahisinin temel amaçlarından biri başparmağın hizasını düzeltirken birinci metatarsın yük taşıma fonksiyonunu korumaktır. Ameliyat sırasında birinci metatarsın kısaltılması birinci metatarsın yük taşıma kapasitesini azaltarak yükün ikinci ve üçüncü metatarslara aktarılmasına (transferine) neden olabilir.
Transfer metatarsaljisinin kalıcı olması durumunda ise birinci metatarsın pozisyonu, cerrahi düzeltmenin tipi ve diğer metatarslara binen yük yeniden değerlendirilmelidir. Çoğunlukla birinci metatarsın kısalması nedeniyle uzun kalmış olan ikinci ve/veya üçüncü metatarsın ameliyatla kısaltılması gerekir.
Metatarsalji tanısı nasıl konulur?
Metatarsaljinin tanısında en önemli yöntem hekimin yapacağı ayrıntılı fizik muayenedir.
Öncelikle ağrının tam olarak nerede olduğu belirlenir. Metatars başları tek tek değerlendirilir. Ayağın şekli, ayak kemerinin yüksekliği, başparmak ve diğer parmakların pozisyonu, metatarsların birbirleriyle ilişkisi ve ayağın yere basma biçimi incelenir.
Ayağın altında nasır bulunması önemlidir. Nasırın bulunduğu bölge, ayağın yük dağılımı hakkında önemli ipuçları verebilir. Hastanın ayakkabıları, yürüyüş biçimi ve yakınmaların hangi aktiviteler sırasında ortaya çıktığı da değerlendirilmelidir.
Gerekli durumlarda ayakta basarak çekilen röntgenlerle metatarsların uzunlukları ve pozisyonları, eklem yapısı ve eşlik eden deformiteler değerlendirilebilir. Hastanın yakınmalarına göre ultrasonografi veya manyetik rezonans (MR) görüntüleme gibi başka tetkikler de gerekebilir.
Metatarsaljide ayırıcı tanı
| Metatarsaljinin nedeni | Tipik ağrı özelliği | Tanıda temel yöntem |
|---|---|---|
| Morton nöroması | Genellikle 3.–4. parmak arasındaki metatars başları arasında yanıcı, batıcı veya elektrik çarpması tarzında ağrı. Dar ayakkabı ve uzun süre ayakta kalma ile artar. Bazen parmaklara yayılan uyuşma ve karıncalanma eşlik eder. | Klinik muayene temel tanı yöntemidir. Mulder testi yardımcıdır. MR tanıyı desteklemek ve diğer nedenleri dışlamak için kullanılabilir. |
| Freiberg hastalığı / osteonekrozu | Çoğunlukla 2. metatars başı üzerinde lokalize, yük vermekle artan ön ayak ağrısı. Metatarsofalangeal eklem hareketleri ağrılı olabilir. | Ayakta basarak çekilen direkt röntgen temel incelemedir. Erken dönemde röntgen normal olabilir; şüpheli olgularda MR kemik ve eklem değişikliklerini gösterebilir. |
| Metatars stres kırığı | Aktiviteyle belirginleşen, başlangıçta istirahatle azalan, belirli bir metatars üzerinde noktasal hassasiyet oluşturan ağrı. Aktivite devam ederse istirahatte de ağrı görülebilir. | Röntgen ilk incelemedir; ancak erken dönemde normal olabilir. Klinik şüphe yüksekse MR en duyarlı yöntemlerden biridir. |
| Plantar plate yaralanması | Genellikle metatarsofalangeal eklemin plantarında, özellikle 2. parmak kökünde lokalize ağrı. Yürüme ve itme fazında artar. İlerleyen olgularda parmakta yükselme, yana kayma veya pençeleşme gelişebilir. | Klinik muayene ve plantar plate stabilitesinin değerlendirilmesi önemlidir. MR yumuşak doku hasarını göstermede yardımcıdır. |
| Halluks valgusa bağlı metatarsalji | Başparmak deformitesine eşlik eden, özellikle 2. ve 3. metatars başları altında basmakla artan ağrı. Birinci metatarsın yük taşıma fonksiyonunun azalması veya metatars uzunluklarının değişmesi lateral metatarslara aşırı yük aktarabilir. | Ayakta basarak çekilen direkt röntgen; halluks valgus açılarının yanı sıra metatars uzunlukları ve ön ayaktaki yük dağılımını etkileyebilecek kemik dizilimi değerlendirilir. |
Metatarsaljinin tedavisi nedir?
Metatarsalji tedavisi, hastalığın adına göre değil, nedenine göre planlanmalıdır. Doğru tedavi, metatarsaljiyi ortadan kaldırmaktan önce, metatarsaljinin nedenini ortaya koymakla başlar.
Ön ayağa binen yükün azaltılması çoğu hastada tedavinin ilk basamağını oluşturur. Ayakkabının değiştirilmesi, ön ayağın sıkışmasını engelleyen daha uygun ayakkabıların kullanılması ve gerektiğinde ayağın yük dağılımını düzenleyen tabanlık veya metatarsal desteklerin kullanılması yararlı olabilir. Bu desteklerin şekli ve yerleşimi her hastada aynı olmamalıdır; ayağın yapısına ve ağrının nedenine göre belirlenmelidir.
Aşırı kullanım sonucunda gelişen metatarsaljide fiziksel aktivitelerin geçici olarak düzenlenmesi ve uygun egzersiz programları uygulanması gerekebilir.
Ancak yalnızca ağrıyı azaltmak yeterli değildir. Örneğin ağrının nedeni halluks valgus veya parmak deformitesi ise, ayağın mekanik yapısının da değerlendirilmesi gerekir. Bu amaçla gerekiyorsa halluks valgus ve çekiç parmak gibi deformiteleri cerrahi olarak düzeltmek gerekebilir.
Metatarsaljide cerrahi tedavi
Metatarsaljinin tedavisi her zaman cerrahi değildir.
Cerrahi tedavi, ameliyatsız tedavilere rağmen yakınmaları devam eden ve ağrının altında belirgin bir yapısal veya mekanik problem bulunan hastalarda düşünülebilir.
Ameliyatın şekli hastadan hastaya değişir. Halluks valgus, çekiç parmak veya metatarsların birbirlerine göre belirgin uzunluk farklılıkları varsa, yalnızca ağrıyan bölgeye işlem yapmak yerine ayağın bütününün mekanik yapısı değerlendirilmelidir.
Bazı hastalarda metatars başlarına binen yükü azaltmak amacıyla metatarsların pozisyonunu veya uzunluğunu değiştiren osteotomiler (kemiğin kontrollü olarak kesilerek yeniden konumlandırılması) uygulanabilir. Bazı hastalarda ise eşlik eden parmak deformitesinin düzeltilmesi veya halluks valgus ameliyatının yapılması gerekir.
Bu nedenle “metatarsalji ameliyatı” adı altında bütün hastalara uygulanabilecek tek bir ameliyat yoktur. Hangi ameliyatın yapılacağı, ağrının nedeni ve ayağın anatomik yapısı belirlendikten sonra seçilmelidir.
Metatarsaljide önemli olan nedenin bulunmasıdır
İlgili sayfalar: Morton Nöroma · Halluks Valgus · Çekiç Parmak · Ayak Ağrısı